Nederlandse staat kan restitutie nazi-roofkunst blokkeren door aanwijzing als beschermd cultuurgoed

Publicatiedatum 4 december 2020
Ook als de Restitutiecommissie adviseert om roofkunst terug te geven is nog niet zeker dat het kunstwerk ook echt teruggaat naar de rechthebbenden. Het kan namelijk zijn dat het kunstwerk onvervangbaar en onmisbaar voor het Nederlands cultuurbezit is en Nederland niet uit mag.

Toorop Gebed voor de maaltijd

Beoordeling restitutieverzoek roofkunst

In het kunstbezit van de overheid bevinden zich de nodige kunstwerken die door de nazi’s geroofd kunnen zijn. De eigenaar daarvan heeft dus onvrijwillig het bezit daarvan verloren. Dit geldt vooral voor de NK-collectie. Nabestaanden van de oorspronkelijke eigenaren van deze objecten kunnen bij de Restitutiecommissie een verzoek om teruggave indienen. Deze beoordeelt het verzoek onder andere door te kijken naar de belangen van de indieners van de claim en die van de huidige eigenaar. Daarnaast weegt de commissie het belang van het openbaar kunstbezit mee. Indien de Restitutiecommissie overtuigd is van de rechtmatigheid van de claim adviseert zij de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap om het kunstwerk terug te geven. Daarmee is de zaak afgesloten en kan het werk terug. Of toch niet?

Procedure vervreemding kunstwerken

Als de overheid een cultuurgoed of verzameling wil afstoten moet dit op grond van de Erfgoedwet altijd bekend gemaakt worden. Dit gebeurt door publicatie van het voornemen tot vervreemding in de Staatscourant. Zij bijvoorbeeld dit recente bericht. Iedereen heeft dan zes weken de tijd om een zienswijze in te dienen “over de vraag of het cultuurgoed of de verzameling van bijzondere cultuurhistorische of wetenschappelijke betekenis is en onvervangbaar en onmisbaar voor het Nederlands cultuurbezit”. Daarnaast kan de Minister hierover ook nog advies vragen aan een speciale commissie. Indien het antwoord op de vraag bevestigend is, kan het kunstwerk als beschermd cultuurgoed worden aangewezen. Deze regeling geldt ook als het gaat om de uitvoering van een advies van de Restitutiecommissie.

Gevolgen aanwijzing als beschermd cultuurgoed

Een aanwijzing als beschermd cultuurgoed betekent dat het werk zonder toestemming niet verkocht, weggegeven, geveild, verhuurd en in bruikleen of als onderpand gegeven worden. Ook verplaatsingen binnen Nederland moeten worden gemeld.

Niet naar het buitenland

Het meest relevant is in dit verband echter de bepaling dat de eigenaar toestemming nodig heeft van de Minister als deze het werk naar het buitenland wil brengen. Het maakt daarbij niet uit of het gaat om verkoop, bruikleen of om het verplaatsen naar de eigen woning.

De meeste roofkunst was eigendom van Joodse eigenaren. Tijdens en na het naziregime zijn deze families vaak over de hele wereld verspreid. Veel claims komen dan ook uit het buitenland.

Gevolg van de vervreemdingsprocedure is dan ook dat na een succesvolle claim alsnog de kans bestaat dat zij niet de vrije beschikking krijgen over hun eigendom. Daarvoor kan deze procedure toch niet bedoeld zijn? Bovendien heeft de Restitutiecommissie al het belang van het openbaar kunstbezit meegewogen in haar oordeel. Waarom moet het oordeel van de commissie op deze wijze ter discussie worden gesteld? Door nota bene de overheid zelf.

Het onderliggende probleem is dat de regeling voor de aanwijzing van beschermd cultuurgoed geen rekening houdt met de speciale situatie van de restitutie. De procedure gaat uit van de situatie dat de eigenaar van een cultuurgoed in Nederland Nederlands ingezetene is. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de bepaling dat een beschermd cultuurgoed bij een boedelscheiding niet naar een niet-ingezetene mag gaan. Maar bij restitutieclaims is dat uitgangspunt dus niet juist.

Wijziging aanwijzingsbeleid

Tot nu toe is het gelukkig nog niet voorgekomen dat een kunstwerk na teruggave in Nederland moest blijven. Dat heeft mede te maken met een terughoudend aanwijzingsbeleid. Dit beleid is echter in december 2019 beëindigd op advies van de commissie-Pechtold.

Evaluatie restitutiebeleid

Diezelfde commissie heeft geadviseerd om bij de lopende evaluatie van het restitutiebeleid ook “een definitief oordeel te vellen over de vraag of gerestitueerde kunst in aanmerking zou kunnen komen voor aanwijzing” (Aanbeveling 3.2). Deze evaluatie is inderdaad zeer gewenst. Er kan slechts één antwoord zijn: een ondubbelzinnig nee. Te restitueren kunst moet niet via deze “omweg” voor Nederland behouden blijven. Dat verdraagt zich niet met de kerngedachte van de restitutie: het herstel van het materiële onrecht dat vervolgingsslachtoffers is aangedaan. Onvrijwillig verloren kunst moet terug naar de originele eigenaren of hun nakomelingen.

Wat kan dan wel? Uiteraard kan in overleg met de rechtmatige eigenaren bekeken worden of zij bereid zijn het kunstwerk in Nederland te laten. Dat is bijvoorbeeld gebeurd in een zaak die door Russell Advocaten is behandeld bij de Restitutiecommissie. Na toewijzing van het restitutieverzoek is “Gebed voor de maaltijd” van Jan Toorop opnieuw gekocht door het Zeeuws Museum. Maar dat zal altijd alleen op basis van vrijwilligheid mogen gebeuren en mag niet worden afgedwongen door een aanwijzing. Dat verdraagt zich namelijk niet met de Washington Principles.

Update 8 december 2020

De evaluatie van het restitutiebeleid geeft ons gelijk. Restitutie aan de rechthebbenden moet altijd het uitgangspunt zijn. Van aanwijzing als beschermd cultuurgoed mag na een bindend advies tot teruggave geen sprake zijn.

Meer informatie

Heeft u vragen over het nieuwe beleid rond de Collectie Nederland? Wilt u weten wat de gevolgen kunnen zijn voor uw kunstbezit? Of zoekt u advies over verkoop van kunst buiten Nederland? Over verdeling van kunst in de familie of andere kunst gerelateerde vragen? Neem dan contact op met ons team van gespecialiseerde advocaten en bel of e-mail mr. Paul W.L. Russell (paul.russell@russell.nl).

    Deel op social media

    • Kunst

    Restitutie van roofkunst in Nederlandse musea

    10 oktober 2018

    Het onderzoek naar roofkunst in Nederlandse musea is vrijwel afgerond. Wat zijn de resultaten en hoe kunt u als erfgenaam een claim indienen?

    lees verder
    • Kunst

    Erfgoedwet: Wat betekent het advies van de Commissie-Pechtold voor onder andere verzamelaars, kunsthandelaren en stichtingen?

    3 oktober 2019

    De Adviescommissie Bescherming Cultuurgoederen (in de wandelgangen: de Commissie-Pechtold) heeft 30 september 2019 haar advies gepresenteerd aan de Minister van Cultuur. Welke gevolgen heeft dit voor onder meer de kunsthandel, verzamelaars en stichtingen?

    lees verder
    • Kunst

    Krimgoud: eindvonnis van Hof Amsterdam

    26 oktober 2021

    Het NOS Radio 1 journaal interviewde vanmorgen vroeg mr. Paul W.L. Russell, internationaal expert in kunst en recht. Onderwerp: de komende uitspraak van het Hof Amsterdam over het Krimgoud.

    lees verder
    • Mode en luxury
    • Procederen, arbitrage en mediation

    De voordelen van arbitrage

    19 mei 2021

    Procederen hoeft niet altijd bij een rechter. Er zijn ook andere manieren om een juridisch conflict op te lossen. Een belangrijk en vaak aantrekkelijk alternatief is arbitrage. Zeker als u internationaal zaken doet. Wat zijn de voordelen van arbitrage?

    lees verder
    • Ambassades
    • Arbeidsrecht en ontslag

    Russell Advocaten aanbevolen door The Legal 500 2021

    20 april 2021

    Russell Advocaten is voor het 17e jaar op rij opgenomen in The Legal 500. We zijn blij met deze erkenning voor de kwaliteit van onze juridische dienstverlening door experts en cliënten. Lees wat zij over ons schrijven:

    lees verder
    • Kunst

    Nieuwe regels restitutiebeleid gelden ook voor oude zaken

    30 maart 2021

    Het Nederlandse restitutiebeleid keert terug naar de oorspronkelijke uitgangspunten en wordt terecht weer ruimhartiger. Ook kunnen oude zaken opnieuw worden voorgelegd. Wat verandert er in het beleid?

    lees verder
    • Kunst
    • Aansprakelijkheid

    Rijksmuseum Twenthe betaalt op een valse bankrekening. Wat zijn de opties?

    24 maart 2021

    Rijksmuseum Twenthe heeft bijna € 3 miljoen betaald op een valse bankrekening. Hackers hadden de correspondentie van het museum met een kunsthandelaar over de aankoop van een schilderij van Constable overgenomen. Wie draait er op voor de schade? Het museum of de kunsthandelaar?

    lees verder
    • Kunst

    Voorstellen commissie-Buma onvoldoende voor bescherming Nederlands cultureel erfgoed

    3 maart 2021

    De veiling in New York van een tekening van Rubens door prinses Christina zorgde voor grote verontwaardiging en een discussie over het erfgoedbeleid in Nederland. Die resulteerde in twee adviescommissies, de commissie-Pechtold en de commissie-Buma. De laatste heeft een tussenadvies uitgebracht dat, als het wordt overgenomen, ingrijpende gevolgen kan hebben voor verzamelaars en kunsthandelaren in Nederland.

    lees verder