Erfgoedwet: Wat betekent het advies van de Commissie-Pechtold voor onder andere verzamelaars, kunsthandelaren en stichtingen?

Publicatiedatum 3 oktober 2019
De Adviescommissie Bescherming Cultuurgoederen adviseert in haar rapport onder andere om cultureel erfgoed in particulier bezit beter te inventariseren. Ook moet de overheid zorgen dat er voldoende geld in het aankoopfonds zit als zij nationaal cultuurbezit wil aankopen. Bovendien moet de overheid kijken of reeds aangewezen voorwerpen wel terecht zijn aangewezen. Verder beveelt de adviescommissie aan om eigenaars van beschermd cultureel erfgoed te compenseren in de kosten die zij maken en om de regeling bij verkoop aan het buitenland te stroomlijnen.

bescherming-cultureel-erfgoed-weblijst.45b865

De Adviescommissie Bescherming Cultuurgoederen adviseert in haar rapport onder andere om cultureel erfgoed in particulier bezit beter te inventariseren. Ook moet de overheid zorgen dat er voldoende geld in het aankoopfonds zit als zij nationaal cultuurbezit wil aankopen. Bovendien moet de overheid kijken of reeds aangewezen voorwerpen wel terecht zijn aangewezen. Verder beveelt de adviescommissie aan om eigenaars van beschermd cultureel erfgoed te compenseren in de kosten die zij maken en om de regeling bij verkoop aan het buitenland te stroomlijnen.

De Erfgoedwet en de daaraan voorafgaande Wet tot behoud van cultuurbezit zijn al tientallen jaren een aandachtspunt voor Russell Advocaten. Hieruit zijn een aantal belangrijke procedures voortgevloeid.

Commissie-Pechtold

Wijlen prinses Christina verkocht begin dit jaar een tekening van Rubens bij Sotheby’s in New York voor $ 7 miljoen. De ophef hierover zette de bescherming van cultureel erfgoed in particulier bezit op de politieke agenda in Nederland.

Hoe kan de regering voorkomen dat particulieren belangrijk erfgoed zomaar verkopen aan het buitenland? Welke regels zijn er? Wat zijn de knelpunten en hoe kunnen deze opgelost worden. Deze vragen kreeg een commissie onder leiding van oud-minister Alexander Pechtold te beantwoorden.

Aanwijzing als beschermd cultuur erfgoed

Het belangrijkste instrument voor de overheid is het aanwijzen van voorwerpen en verzamelingen als beschermd cultureel erfgoed. Zo’n voorwerp mag dan niet meer worden verkocht, in bruikleen gegeven of zelfs verplaatst zonder – voorafgaande – toestemming van de overheid.

Tot nu zijn 723 verzamelingen en voorwerpen geregistreerd. Deze lijst bestaat vooral uit de oude lijst van de Wet tot behoud van cultuurbezit uit 1984 en is volgens de commissie vooral een combinatie van hobby en lobby van de eerste samenstellers. Een voorbeeld daarvan zijn de museumdirecteuren die de bruiklenen in hun collectie op de eerste lijst plaatsten. Een remedie dus tegen uitlenen van particuliere kunst aan een museum.

Hoewel de lijst momenteel min of meer statisch is, kan de minister ook op korte termijn een voorwerp aanwijzen en zo verkoop aan het buitenland onmogelijk maken, de zogenoemde “spoedprocedure”. De ruime omschrijving van de criteria voor aanwijzing zorgen ervoor dat vaak onzeker is of de minister tot deze maatregel zal overgaan. Deze onzekerheid heeft negatieve gevolgen voor zowel verzamelaars als kunsthandelaren en daarover geeft Russell Advocaten al tientallen jaren (juridisch) advies.

Geen inzicht in cultureel erfgoed in particulier bezit

De Commissie-Pechtold constateert dat er nauwelijks zicht is op wat er aan cultureel erfgoed in particulier bezit is. Bovendien is de lijst van aangewezen voorwerpen weinig dynamisch, terwijl de opvattingen over wat cultureel erfgoed wel veranderen. Daarom kan er ook niet goed gecontroleerd worden of er belangrijke objecten verkocht worden.

De commissie beveelt aan om het cultureel erfgoed verder te inventariseren en duidelijker criteria op te stellen op grond waarvan voorwerpen kunnen worden aangewezen. Ook moet er een vaste commissie komen die de minister adviseert over het aanwijzen van voorwerpen als cultuurgoed.

Het dynamische karakter van het cultureel erfgoed houdt tevens in dat gekeken moet worden of de bestaande voorwerpen wel terecht zijn aangewezen. Deze schrappingsmogelijkheid was dankzij de inzet van Russell Advocaten, die door tal van door haar gevoerde procedures in 1998 een evaluatie van de Wet tot behoud van cultuurbezit afdwong, ook al in de oude wet opgenomen, maar tot nu toe een dode letter gebleven, simpelweg omdat het Ministerie deze niet toepaste.

Compensatie eigenaren

Compensatie tijdens bezit

Aanwijzing van een voorwerp als beschermd cultureel erfgoed heeft grote (financiële) gevolgen voor de eigenaar ervan. Deze kan dit nu niet meer verkopen of zelfs verplaatsen zonder goedkeuring van de Staat. Een buitenlandse koper zal zeer terughoudend zijn een bod te doen, want deze loopt tegen het voorkeursrecht van de Nederlandse Staat op. De commissie-Pechtold adviseert daarom om eigenaars bijvoorbeeld een tegemoetkoming te geven voor de kosten van beveiliging en verzekering. Ook fiscaal gunstige regelingen bij vererving zouden mogelijk moeten zijn.

Compensatie bij verkoop

Daarnaast stelt de commissie voor om de regeling bij voorgenomen verkoop aan te passen ten nadele van eigenaren. Nu hebben potentiële kopers, anders dan de overheid, zes weken de tijd om een bod uit te brengen waardoor een kunstwerk in Nederland kan blijven. Die periode zou langer moeten worden is het advies.

Na afloop van de huidige zes weken is de Staat namelijk verplicht zelf een bod uit te brengen bij een op de lijst geplaatst voorwerp. Als de verkoper en de Staat er niet uitgekomen zijn, moet de rechter de prijs vaststellen. Voor de vaststelling van de prijs moet een protocol komen dat uitdrukkelijk rekening houdt met de prijsontwikkeling op de internationale kunstmarkt.

Nationaal Aankoopfonds

De staat financiert de aankoop van beschermd Nederlands cultureel erfgoed uit het Nationaal Aankoopfonds. Hierin moet structureel voldoende geld zitten – maar dit is niet het geval -, anders kan de Staat niet de internationale marktprijs betalen voor kunstwerken die anders worden uitgevoerd. Bij weigering de marktprijs te betalen vervallen namelijk de bedenkingen van de Staat, zoals het geval was in de door Russell Advocaten gevoerde procedure over een schilderij van Cézanne uit de collectie-Koenigs. Het fonds moet daarom een wettelijke basis krijgen met daarin een minimumbedrag dat beschikbaar is voor aankopen, dat ook structureel wordt gevoed door de Minister.

Meer informatie

Wilt u meer weten over de Erfgoedwet en/of het rapport van de commissie-Pechtold en de gevolgen die dit heeft voor uw verzameling? Of heeft u vragen over de verkoop van kunst aan het buitenland? Neem dan contact met ons op via het formulier hieronder of mail mr. Paul W.L. Russell (paul.russell@russell.nl) of mr. drs. Reinier W.L. Russell (reinier.russell@russell.nl):

    Deel op social media

    • Kunst

    Krimgoud: eindvonnis van Hof Amsterdam

    26 oktober 2021

    Het NOS Radio 1 journaal interviewde vanmorgen vroeg mr. Paul W.L. Russell, internationaal expert in kunst en recht. Onderwerp: de komende uitspraak van het Hof Amsterdam over het Krimgoud.

    lees verder
    • Ambassades
    • Arbeidsrecht en ontslag

    Russell Advocaten aanbevolen door The Legal 500 2021

    20 april 2021

    Russell Advocaten is voor het 17e jaar op rij opgenomen in The Legal 500. We zijn blij met deze erkenning voor de kwaliteit van onze juridische dienstverlening door experts en cliënten. Lees wat zij over ons schrijven:

    lees verder
    • Kunst

    Nieuwe regels restitutiebeleid gelden ook voor oude zaken

    30 maart 2021

    Het Nederlandse restitutiebeleid keert terug naar de oorspronkelijke uitgangspunten en wordt terecht weer ruimhartiger. Ook kunnen oude zaken opnieuw worden voorgelegd. Wat verandert er in het beleid?

    lees verder
    • Kunst
    • Aansprakelijkheid

    Rijksmuseum Twenthe betaalt op een valse bankrekening. Wat zijn de opties?

    24 maart 2021

    Rijksmuseum Twenthe heeft bijna € 3 miljoen betaald op een valse bankrekening. Hackers hadden de correspondentie van het museum met een kunsthandelaar over de aankoop van een schilderij van Constable overgenomen. Wie draait er op voor de schade? Het museum of de kunsthandelaar?

    lees verder
    • Kunst

    Voorstellen commissie-Buma onvoldoende voor bescherming Nederlands cultureel erfgoed

    3 maart 2021

    De veiling in New York van een tekening van Rubens door prinses Christina zorgde voor grote verontwaardiging en een discussie over het erfgoedbeleid in Nederland. Die resulteerde in twee adviescommissies, de commissie-Pechtold en de commissie-Buma. De laatste heeft een tussenadvies uitgebracht dat, als het wordt overgenomen, ingrijpende gevolgen kan hebben voor verzamelaars en kunsthandelaren in Nederland.

    lees verder
    • Kunst
    • Ondernemingsrecht

    Mr. Paul W.L. Russell in rechtencircuit.nl: “Zoek datgene wat bij je past”

    25 februari 2021

    Mr. Paul W.L. Russell heeft een interview gegeven aan rechtencircuit.nl over zijn ervaringen als advocaat. Waar moet een procesadvocaat op letten? Hoe zorg je als jurist dat je werk interessant en relevant blijft?

    lees verder
    • Kunst

    Nederlands restitutiebeleid doorgeslagen in bescherming Nederlands kunstbezit

    8 december 2020

    Russell Advocaten heeft in de procedures die zij voerde bij de restitutiecommissie gemerkt dat de commissie steeds meer waarde ging hechten aan het belang van de huidige eigenaar. Dit is in strijd met de Washington Principles. De Commissie evaluatie restitutiebeleid geeft ons hierin gelijk in haar rapport “Streven naar rechtvaardigheid”.

    lees verder
    • Kunst
    • Procederen, arbitrage en mediation

    Nederlandse staat kan restitutie nazi-roofkunst blokkeren door aanwijzing als beschermd cultuurgoed

    4 december 2020

    Ook als de Restitutiecommissie adviseert om roofkunst terug te geven is nog niet zeker dat het kunstwerk ook echt teruggaat naar de rechthebbenden. Het kan namelijk zijn dat het kunstwerk onvervangbaar en onmisbaar voor het Nederlands cultuurbezit is en Nederland niet uit mag.

    lees verder