Kunst en recht: De gevolgen van de nieuwe Erfgoedwet voor de kunstwereld

Publicatiedatum 23 juni 2016
Op 1 juli 2016 treedt de nieuwe Erfgoedwet in werking. De wet is bundelt vooral bestaande wet- en regelgeving, zoals de Wet tot behoud van cultuurbezit, maar er zijn ook aanpassingen gedaan. Wat betekent de Erfgoedwet voor verzamelaars van kunst?

kunsthandel

Van Wet behoud cultuurbezit naar Erfgoedwet

De nieuwe wetgeving over de bescherming van de cultuurgoederen, de Erfgoedwet, is bijna geruisloos aangenomen.  De wet treedt in werking op 1 juli 2016. Het doel van de wet is: kunst van nationaal belang in Nederland houden en beschermen. Dergelijke bescherming van cultuurbezit brengt mee dat het recht van eigenaren van kunst om vrij te handelen in kunst, ingrijpend is beperkt, ook onder de bestaande Wet behoud cultuurbezit.

Lijst van beschermde cultuurgoederen

De omgang met beschermde cultuurgoederen is in de nieuwe Erfgoedwet als volgt geregeld: eigenaren mogen zonder mededeling aan de Nederlandse overheid een op een lijst geplaatst “beschermd cultuurgoed” niet verkopen, in bruikleen geven of zelfs feitelijk verplaatsen. Ook na die mededeling is verkoop, bruikleen en feitelijke verplaatsing verboden. Dit is alleen anders wanneer de Overheid meldt hiertegen geen bezwaar te hebben. Zijn die bezwaren er wel, dan kan in geval van verkoop de Overheid, of een andere geïnteresseerde Nederlandse koper, het beschermde cultuurgoed kopen. Indien nodig kan dit tegen een door de rechter vastgestelde koopprijs.

Wat is een beschermd cultuurgoed?

Wanneer is sprake van een “beschermd cultuurgoed”? Kunst is niet goed in kwantificeerbare, objectieve maatstaven uit te drukken. De Nederlandse wetgever gebruikt hiervoor open criteria. De wet beschermt een cultuurgoed als dat “van bijzondere cultuurhistorische of wetenschappelijke betekenis is en bovendien onvervangbaar en onmisbaar”. Volgens de nieuwe Erfgoedwet verdienen ook cultuurgoederen die van “uitzonderlijke schoonheid” zijn, dezelfde bescherming.

Deze criteria zijn vrij ruim geformuleerd en kunnen een averechts effect hebben. Een kunstbezitter kan er soms maar beter voor kiezen een belangrijk kunstwerk niet in lange bruikleen te geven aan een Nederlands museum. Zo voorkomt deze dat de eigen kunstcollectie of onderdelen daarvan onvervangbaar wordt bestempeld. Daardoor kan de kunst door hem/haar of de erven niet meer eenvoudig worden verhandeld. Bij de invoering van de Wet tot behoud van cultuurbezit in 1984 hadden verschillende musea immers al belangrijke bruiklenen op de lijst geplaatst. Zo konden zij deze publiekstrekkers voor hun collectie behouden.

Overheid kan vaker ingrijpen in kunsthandel

De nieuwe regeling naar Nederlands recht blijft voor eigenaren van beschermde cultuurgoederen een in het eigendomsrecht ingrijpende en ook waarde drukkende regeling. Tot nu toe was die regeling alleen van toepassing in uitzonderingsgevallen. De regeling geldt alleen voor kunstvoorwerpen waarvan de Nederlandse overheid heeft vastgesteld dat zij van bijzondere cultuurhistorische of wetenschappelijke betekenis zijn en bovendien onvervangbaar en onmisbaar. Met de toevoeging van het criterium “uitzonderlijke schoonheid” krijgt de Overheid een extra vrijbrief om zich te mengen in de vrije handel in kunst en die handel te blokkeren. Het criterium is voor onmisbare en onvervangbare kunstwerken op zich voldoende om het werk te beschermen. Maar schoonheid is een zeer subjectief criterium.

In ieder geval wordt het nog moeilijker voor de kunstbezitter om te voorzien of de kunst uit zijn of haar collectie zal worden bestempeld als “beschermd cultuurgoed”. Dat kan grote gevolgen hebben voor de positie van kunstbezitters in de Nederlandse kunstmarkt.

Meer informatie

Wilt u meer weten over de nieuwe Erfgoedwet of heeft u andere vragen over kunst en recht? Dan kunt u contact opnemen met:
mr. Paul W.L. Russell (paul.russell@russell.nl).

    Deel op social media

    • Kunst

    Krimgoud: eindvonnis van Hof Amsterdam

    26 oktober 2021

    Het NOS Radio 1 journaal interviewde vanmorgen vroeg mr. Paul W.L. Russell, internationaal expert in kunst en recht. Onderwerp: de komende uitspraak van het Hof Amsterdam over het Krimgoud.

    lees verder
    • Ambassades
    • Arbeidsrecht en ontslag

    Russell Advocaten aanbevolen door The Legal 500 2021

    20 april 2021

    Russell Advocaten is voor het 17e jaar op rij opgenomen in The Legal 500. We zijn blij met deze erkenning voor de kwaliteit van onze juridische dienstverlening door experts en cliënten. Lees wat zij over ons schrijven:

    lees verder
    • Kunst

    Nieuwe regels restitutiebeleid gelden ook voor oude zaken

    30 maart 2021

    Het Nederlandse restitutiebeleid keert terug naar de oorspronkelijke uitgangspunten en wordt terecht weer ruimhartiger. Ook kunnen oude zaken opnieuw worden voorgelegd. Wat verandert er in het beleid?

    lees verder
    • Kunst
    • Aansprakelijkheid

    Rijksmuseum Twenthe betaalt op een valse bankrekening. Wat zijn de opties?

    24 maart 2021

    Rijksmuseum Twenthe heeft bijna € 3 miljoen betaald op een valse bankrekening. Hackers hadden de correspondentie van het museum met een kunsthandelaar over de aankoop van een schilderij van Constable overgenomen. Wie draait er op voor de schade? Het museum of de kunsthandelaar?

    lees verder
    • Kunst

    Voorstellen commissie-Buma onvoldoende voor bescherming Nederlands cultureel erfgoed

    3 maart 2021

    De veiling in New York van een tekening van Rubens door prinses Christina zorgde voor grote verontwaardiging en een discussie over het erfgoedbeleid in Nederland. Die resulteerde in twee adviescommissies, de commissie-Pechtold en de commissie-Buma. De laatste heeft een tussenadvies uitgebracht dat, als het wordt overgenomen, ingrijpende gevolgen kan hebben voor verzamelaars en kunsthandelaren in Nederland.

    lees verder
    • Kunst
    • Ondernemingsrecht

    Mr. Paul W.L. Russell in rechtencircuit.nl: “Zoek datgene wat bij je past”

    25 februari 2021

    Mr. Paul W.L. Russell heeft een interview gegeven aan rechtencircuit.nl over zijn ervaringen als advocaat. Waar moet een procesadvocaat op letten? Hoe zorg je als jurist dat je werk interessant en relevant blijft?

    lees verder
    • Kunst

    Nederlands restitutiebeleid doorgeslagen in bescherming Nederlands kunstbezit

    8 december 2020

    Russell Advocaten heeft in de procedures die zij voerde bij de restitutiecommissie gemerkt dat de commissie steeds meer waarde ging hechten aan het belang van de huidige eigenaar. Dit is in strijd met de Washington Principles. De Commissie evaluatie restitutiebeleid geeft ons hierin gelijk in haar rapport “Streven naar rechtvaardigheid”.

    lees verder
    • Kunst
    • Procederen, arbitrage en mediation

    Nederlandse staat kan restitutie nazi-roofkunst blokkeren door aanwijzing als beschermd cultuurgoed

    4 december 2020

    Ook als de Restitutiecommissie adviseert om roofkunst terug te geven is nog niet zeker dat het kunstwerk ook echt teruggaat naar de rechthebbenden. Het kan namelijk zijn dat het kunstwerk onvervangbaar en onmisbaar voor het Nederlands cultuurbezit is en Nederland niet uit mag.

    lees verder