Paul is een zeer ervaren, creatief en vasthoudend procesadvocaat
paul.russell@russell.nl +31 20 301 55 55Reinier adviseert nationale en internationale bedrijven
reinier.russell@russell.nl +31 20 301 55 55De Holocaust Expropriated Art Recovery Act (HEAR Act) uit 2016 is recent ingrijpend gewijzigd. Dat kan grote gevolgen hebben voor iedereen die kunst van voor 1946 naar de Verenigde Staten wil uitvoeren, verhandelen of in bruikleen geven. Waar moeten kunsthandelaren, verzamelaars en musea voortaan rekening mee houden?
In de Verenigde Staten zijn recent een aantal belangrijke wijzigingen doorgevoerd in de Holocaust Expropriated Art Recovery (HEAR) Act uit 2016, die de afhandeling regelt van claims op kunst die in de periode van het naziregime (1933-1945) is geroofd. Nadat de Senaat het voorstel eind 2025 had aangenomen, stemde ook het Huis van Afgevaardigden ermee in. Op maandag 13 april 2026 heeft president Donald J. Trump de nieuwe wet ondertekend.
De wijzigingen passen de HEAR Act op drie belangrijke punten aan:
Hierdoor verandert de rechtspositie van huidige bezitters, kunsthandelaren en musea aanzienlijk.
Het doel van de oorspronkelijke HEAR Act uit 2016 was om te voorkomen dat claims al verjaard zouden zijn voordat families wisten waar de van hen geroofde kunst zich bevond. Hierdoor zouden rechters restitutieverzoeken dus inhoudelijk moeten beoordelen. Die wet stelde een uniforme verjaringstermijn van zes jaar vast, die pas begon te lopen zodra iemand wist dat hij aanspraak had op een kunstwerk en wist waar het werk zich bevond. Deze regeling ging boven alle andere verjaringstermijnen, zowel federale als van afzonderlijke staten.
Hoewel de HEAR Act een belangrijke stap was, bleek deze in de praktijk niet genoeg. De wet pakte alleen het probleem van verjaring aan. Andere formele obstakels bleven bestaan. De rechters wezen daarom nog steeds claims af op formele gronden, zonder deze inhoudelijk te beoordelen.
Een voorbeeld hiervan is het beroep op laches, het beginsel dat een vordering kan worden afgewezen wanneer een eiser te lang wacht met procedure en de wederpartij daardoor wordt benadeeld, bijvoorbeeld doordat bewijs is verdwenen. Daarnaast werden claims ook afgewezen op usucapion, de regel dat langdurig bezit te goeder trouw uiteindelijk tot eigendom kan leiden. Ook het juridische leerstuk van de act of state speelde een rol. Amerikaanse rechters mogen op grond hiervan geen oordeel geven over officiële handelingen van buitenlandse staten. Verder beriepen buitenlandse staten zich op immuniteit.
Van alle zaken sinds 2016 over door de nazi’s geroofde kunst leidde daarom slechts één zaak, Reif vs. Nagy, daadwerkelijk tot een veroordeling tot teruggave van geroofde kunst. De meeste procedures strandden al voordat zij inhoudelijk waren beoordeeld.
De nieuwe wet verbiedt het beroep op formele verweren. Daarnaast vervalt de deadline van 2027 voor het indienen van claims. Wel blijft de nieuwe verjaringstermijn bestaan waarbij claims moeten worden ingediend binnen zes jaar vanaf het moment waarop de eiser het werk en zijn eigen aanspraak daarop ontdekt.
Daarnaast krijgen Amerikaanse rechtbanken ruimere bevoegdheden om claims te behandelen. Zij mogen nu ook vorderingen behandelen tegen buitenlandse staten, ongeacht de nationaliteit van de persoon die de claim indient. Wel moet het kunstwerk of eigendom een verband hebben met commerciële activiteiten van die staat in de Verenigde Staten. Verder wordt het mogelijk om processtukken in het hele land te betekenen, zodat verdachten in elk district kunnen worden opgeroepen.
De wet beperkt verbiedt daarnaast rechters om formele verweren van huidige eigenaars toe te passen in de beoordeling van de claims. Dit omvat zowel verweren die gebaseerd zijn op tijdsverloop, zoals laches, als andere verweren die niets met de inhoudelijke beoordeling van de zaak te maken hebben, zoals een beroep op de onbevoegdheid van de rechter of op de rechtskracht van wetten, uitspraken en besluiten van andere landen. Deze wijzigingen gelden zowel voor lopende als toekomstige claims.
Het is onzeker of al deze ingrepen in de praktijk standhouden. Een deel van de uitgesloten verweren komt voort uit internationaal recht en verdragen waaraan de Verenigde Staten zich hebben verbonden. Het is dus mogelijk dat federale rechters om deze reden bepaalde onderdelen van de nieuwe wet niet zullen toepassen, iets waar de wet zelf ook al rekening mee houdt. Er zijn al constitutionele bezwaren geuit. Daarnaast zullen andere beperkingen wel blijven bestaan. Of claims tegen buitenlandse staten standhouden zal bijvoorbeeld afhankelijk blijven van de vraag of de aangepaste HEAR Act valt onder de uitzonderingen op de immuniteit van deze staten, zoals die zijn vastgelegd in de Foreign Sovereign Immunities Act.
Ook blijft het bewijsprobleem groot. Het tijdsverloop maakt het moeilijk om dwang, eigendom of herkomst overtuigend aan te tonen. Dat bleek bijvoorbeeld in Zuckerman vs. Metropolitan Museum of Art, waar de claim in eerste aanleg niet strandde op verjaring, maar op gebrek aan bewijs van dwang bij de verkoop van het werk in Italië in 1938. In een vergelijkbare zaak wist Russell Advocaten voor onze cliënten een schilderij wel gerestitueerd te krijgen. Omdat de vader van cliënten het schilderij in 1937 verkocht had om de vlucht van hun moeder uit Duitsland te financieren, oordeelde de Restitutiecommissie dat de verkoop gedwongen was. De nieuwe HEAR Act verandert overigens niets aan de inhoudelijke bewijslast.
De aanpassing van de HEAR Act heeft directe gevolgen voor iedereen die kunst met een mogelijk belaste herkomst bezit of verhandelt. Omdat procedurele verweren buiten toepassing zijn verklaard, neemt de onzekerheid voor huidige bezitters toe. Dat raakt onder meer kunsthandelaren, verzamelaars en musea. Ook de invoer van kunst in de Verenigde Staten wordt gevoeliger voor claims. Voor iedereen die kunst wil verhandelen, invoeren of in bruikleen geven in de VS, is de nieuwe wet dus eerder een bron van extra risico’s dan een versoepeling. Tegelijkertijd kan de wet ertoe leiden dat meer zaken buiten de rechtbank zullen worden geschikt, omdat partijen langdurige procedures zullen willen vermijden.
Wat wel vaststaat, is dat door de nieuwe wet veel verandert in hoe in de Verenigde Staten wordt omgegaan met deze claims. Voor families van de slachtoffers van het naziregime kan de wet nieuwe kansen bieden. Voor huidige bezitters van kunstwerken en voor de kunstmarkt brengen de wijzigingen vooral meer risico’s en onzekerheid met zich mee. Wie kunst naar de VS wil uitvoeren, doet er in ieder geval verstandig aan vooraf de provenance van kunstwerken, met name die over de periode 1933-1945, goed gedocumenteerd te hebben.
Heeft u vragen over de gevolgen van de gewijzigde HEAR Act voor u als verzamelaar of kunsthandelaar? Of andere vragen over roofkunst? Wilt u een claim indienen of heeft u juridische bijstand nodig omdat er een claim tegen u is ingediend? De specialisten van Russell Advocaten zijn u graag van dienst. Ook bij andere kwestie over kunst en recht kunt u een beroep ons doen. Neem contact met ons op:
Wilt u weten of u uw onderneming op een bepaald perceel kunt vestigen en aan welke voorwaarden de bebouwing dient te voldoen? Dan is het bestemmingsplan het eerste document dat u moet raadplegen.
Per 1 januari 2026 wijzigt de Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme (“Wwft”). Dan worden contante betalingen van EUR 3.000 of meer verboden. Wat betekent dit voor de retailsector en de kunsthandel?
Sinds 28 juni 2025 moet iedereen die cultuurgoederen in de EU wil invoeren over een invoervergunning beschikken of een importeursverklaring indienen. Wanneer is welk document nodig? En wat zijn de gevolgen hiervan voor kunsthandelaren, galeries, veilinghuizen en verzamelaars, zowel binnen als buiten de EU?
Werknemers die alcohol en drugs gebruiken tijdens het werk of die onder invloed aan het werk willen gaan, het blijft een probleem voor werkgevers. Welke maatregelen kunt u daartegen nemen? Mag u een werknemer testen als u vermoedt dat deze onder invloed is?
Gestolen cultuurgoederen moeten terug naar het land van herkomst. Wat zijn uw rechten en plichten als u te goeder trouw kunst hebt gekocht en die als gestolen geclaimd wordt?
De regering heeft in een brief aangegeven hoe zij de voorstellen uit de adviezen van de Commissie-Buma in regelgeving wil gaan omzetten. Wat betekent dit in de praktijk voor particulieren die kunst of andere cultuurgoederen in eigendom hebben? Maar eerst: wat zijn de regels voor de uitvoer van beschermde cultuurgoederen op dit moment?
