Heeft u het Webinar “Do’s en don’ts bij de zieke werknemer” gemist? Bekijk hier de opname!

Nieuwe regels restitutiebeleid gelden ook voor oude zaken

Publicatiedatum 30 maart 2021
Het Nederlandse restitutiebeleid keert terug naar de oorspronkelijke uitgangspunten en wordt terecht weer ruimhartiger. Ook kunnen oude zaken opnieuw worden voorgelegd. Wat verandert er in het beleid?

wijziging-restitutiebeleid-weblijst.9adb7a-1.jpg

Minister van Engelshoven van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft gereageerd op de aanbevelingen van de Commissie evaluatie restitutiebeleid cultuurgoederen Tweede Wereldoorlog, de commissie-Kohnstamm. Ze neemt deze aanbevelingen integraal over en gaat op sommige punten zelfs verder dan de commissie voorstelde. Hiermee keert Nederland weer terug naar het uitgangspunt van het restitutiebeleid: de Washington Principles.

Belangenafweging verdwijnt

De belangrijkste wijziging is dat de afweging tussen het belang van de huidige eigenaar en het belang van de rechthebbende zal worden geschrapt. Ook het belang van het openbaar kunstbezit speelt terecht geen rol meer.

Al bij de invoering van deze belangenafweging in 2007 constateerde ik dat hiermee “een internationaal ongekend criterium [zou] worden geïntroduceerd”. De Washington Principles laten weliswaar ruimte voor een belangenafweging (“just and fair solution”), maar die is alleen relevant voor de wijze waarop restitutie plaatsvindt: teruggave of vergoeding. Niet voor de vraag of überhaupt restitutie dient plaats te vinden. Helaas heeft de Restitutiecommissie dit anders geïnterpreteerd en zij is hiervoor terecht teruggefloten.

Wat zijn de nieuwe criteria?

De Restitutiecommissie moet bij een verzoek voortaan de volgende dingen uitzoeken:

  1. Is de verzoeker de oorspronkelijke eigenaar of diens erfgenaam? Dit moet in hoge mate aannemelijk zijn.
  2. Is het bezitsverlies veroorzaakt door omstandigheden die direct verband hielden met het naziregime? Hier geldt een iets lagere drempel: het moet in voldoende mate aannemelijk zijn.

Zijn beide vragen bevestigend beantwoord dan zal bij staatseigendom altijd restitutie plaatsvinden.

Gaat het om bezit van anderen – waarvoor de bindend adviesprocedure is – dan is er nog een vraag te beantwoorden:

  1. Is de huidige bezitter te goeder trouw geweest of wist deze bij aankoop dat de oorspronkelijke eigenaar de eigendom verloren heeft als gevolg van het naziregime? Hierbij geldt voor lagere overheden dat zij zich niet behoren te beroepen op goede trouw als hun onderzoek naar de herkomst volgens de huidige maatstaven onvoldoende is geweest. Formeel mogen zij dat echter nog steeds doen.

Als deze vraag bevestigend is beantwoord, moet de Restitutiecommissie naar een bemiddelende oplossing zoeken. Daarbij heeft zij niet meer de ruimte om het restitutieverzoek volledig af te wijzen als de eerste twee vragen bevestigend zijn beantwoord. Het zonder meer weigeren van restitutie op grond van een afweging van de belangen van een museum tegen die van de klein- en achterkleinkinderen is dus niet meer mogelijk. In dat geval is teruggave immers het uitgangspunt en er zal dan altijd minstens een compensatie voor de erfgenamen moeten zijn. Het is dus niet langer zo dat hoe waardevoller een kunstwerk is, hoe kleiner de kans op restitutie is. En dit is geheel in de lijn met de wijze waarop op grond van de Washington Principles een “fair and just solution” moet worden bereikt.

Een nieuwe kans voor oude zaken

In een eerdere blog over het rapport constateerde ik dat niet duidelijk was wat de gevolgen van een wijziging in het restitutiebeleid zouden zijn voor reeds behandelde zaken. Op dit punt verschaft de reactie van de minister nu meer duidelijkheid. Oude zaken kunnen opnieuw aan de restitutiecommissie worden voorgelegd. Daarbij gelden afhankelijk van de eigenaar verschillende voorwaarden:

  • eigendom van de Staat: de afwijzing van het oorspronkelijke verzoek moet zijn gebaseerd op criteria die nu zijn gewijzigd.
  • eigendom van anderen: beide partijen moeten instemmen met het opnieuw voorleggen van het verzoek. De rechthebbenden zullen dus eerst contact moeten zoeken met de huidige eigenaar.

Conclusie

Met deze nieuwe criteria komt de kern van het restitutiebeleid weer centraal te staan: rechtsherstel voor de slachtoffers van het naziregime. Dat is een goede zaak. De criteria dienen ruimhartig te worden toegepast, zodat echt recht gedaan wordt. Ook in de reeds afgedane zaken.

Wat dat betreft valt te hopen dat er geen nieuw excuus komt om alsnog verzoeken af te wijzen. De minister constateert namelijk aan het einde van haar reactie van de minister dat het steeds moeilijker wordt om te beoordelen wie de rechthebbenden zijn en of het bezitsverlies onvrijwillig is geweest. Het beleid moet nog worden verwerkt in het reglement van de Restitutiecommissie. Wordt dus ongetwijfeld vervolgd.

Meer informatie

Russell Advocaten heeft ruime ervaring met zaken voor de restitutiecommissie. Ons kantoor was de eerste advocaat die met succes een cliënt in een bindend adviesaanvraag heeft bijgestaan. Wilt u een zaak voorleggen aan de restitutiecommissie? Of laten beoordelen of een afgedane zaak zich leent voor herbehandeling? Wij zijn u graag van dienst. Neem contact op met mr. Paul W.L. Russell (paul.russell@russell.nl of 020-301 55 55).

    Deel op social media

    • Ambassades
    • Arbeidsrecht en ontslag

    Russell Advocaten aanbevolen door The Legal 500 2021

    20 april 2021

    Russell Advocaten is voor het 17e jaar op rij opgenomen in The Legal 500. We zijn blij met deze erkenning voor de kwaliteit van onze juridische dienstverlening door experts en cliënten. Lees wat zij over ons schrijven:

    lees verder
    • Kunst

    Voorstellen commissie-Buma onvoldoende voor bescherming Nederlands cultureel erfgoed

    3 maart 2021

    De veiling in New York van een tekening van Rubens door prinses Christina zorgde voor grote verontwaardiging en een discussie over het erfgoedbeleid in Nederland. Die resulteerde in twee adviescommissies, de commissie-Pechtold en de commissie-Buma. De laatste heeft een tussenadvies uitgebracht dat, als het wordt overgenomen, ingrijpende gevolgen kan hebben voor verzamelaars en kunsthandelaren in Nederland.

    lees verder
    • Kunst
    • Ondernemingsrecht

    Mr. Paul W.L. Russell in rechtencircuit.nl: “Zoek datgene wat bij je past”

    25 februari 2021

    Mr. Paul W.L. Russell heeft een interview gegeven aan rechtencircuit.nl over zijn ervaringen als advocaat. Waar moet een procesadvocaat op letten? Hoe zorg je als jurist dat je werk interessant en relevant blijft?

    lees verder
    • Kunst

    Nederlands restitutiebeleid doorgeslagen in bescherming Nederlands kunstbezit

    8 december 2020

    Russell Advocaten heeft in de procedures die zij voerde bij de restitutiecommissie gemerkt dat de commissie steeds meer waarde ging hechten aan het belang van de huidige eigenaar. Dit is in strijd met de Washington Principles. De Commissie evaluatie restitutiebeleid geeft ons hierin gelijk in haar rapport “Streven naar rechtvaardigheid”.

    lees verder
    • Kunst
    • Procederen, arbitrage en mediation

    Nederlandse staat kan restitutie nazi-roofkunst blokkeren door aanwijzing als beschermd cultuurgoed

    4 december 2020

    Ook als de Restitutiecommissie adviseert om roofkunst terug te geven is nog niet zeker dat het kunstwerk ook echt teruggaat naar de rechthebbenden. Het kan namelijk zijn dat het kunstwerk onvervangbaar en onmisbaar voor het Nederlands cultuurbezit is en Nederland niet uit mag.

    lees verder
    • Kunst

    13 november 2020: VKCR-event over bescherming van cultuurgoederen en de Erfgoedwet

    13 november 2020

    Op het online symposium van de Vereniging Kunst Cultuur Recht over de Erfgoedwet en de bescherming van cultuurgoederen gooide mr. Paul W.L. Russell een paar stenen in de vijver. Hoe zinvol zijn beschermingsmaatregelen om cultureel erfgoed in Nederland te houden zonder onderliggende aankoopfondsen direct ter beschikking te stellen? Is de aanwijzingsprocedure wel nodig?

    lees verder
    • Ambassades
    • Arbeidsrecht en ontslag

    Russell Advocaten leading firm in Legal 500 2020

    16 april 2020

    Russell Advocaten is voor het 16e jaar op rij opgenomen in The Legal 500. We zijn blij met deze erkenning voor de kwaliteit van onze juridische dienstverlening door experts en cliënten. Lees wat zij over ons schrijven:

    lees verder
    • Kunst

    Discussie over wat Nederlands erfgoed is gaat door

    6 februari 2020

    Het rapport van de commissie Pechtold en de reactie van minister Van Engelshoven betekenen nog niet het einde van de discussie over wat Nederlands erfgoed is en hoe dit beschermd moet worden. Onder andere in een debatreeks van de Boekmanstichting wordt het gesprek hierover voortgezet.

    lees verder