Nieuws, Blog en Publicaties

De advocaten van Russell Advocaten schrijven geregeld over actuele juridische ontwikkelingen. Hieronder vindt u een overzicht van onze blogs, nieuwsbrieven, boeken en artikelen.

Lees meer

Uw advocaat

mr. Paul W.L. Russell
mr. Paul W.L. Russell
senior partner

Paul Russell is advocaat voor internationale en nationale bedrijven, kunsthandelaren, musea en vermogende particulieren. Hij is gespecialiseerd in corporate governance, contracten en corporate litigation. Hij werkt sinds 1976 als advocaat bij Russell.
 

@: paul.russell@russell.nl
t: +31 20 301 55 55


Nederlandse staat kan restitutie nazi-roofkunst blokkeren door aanwijzing als beschermd cultuurgoed

Publicatiedatum: 4 december 2020

   English version

Ook als de Restitutiecommissie adviseert om roofkunst terug te geven is nog niet zeker dat het kunstwerk ook echt teruggaat naar de rechthebbenden. Het kan namelijk zijn dat het kunstwerk onvervangbaar en onmisbaar voor het Nederlands cultuurbezit is en Nederland niet uit mag.
 

Beoordeling restitutieverzoek roofkunst

In het kunstbezit van de overheid bevinden zich de nodige kunstwerken die door de nazi’s geroofd kunnen zijn. De eigenaar daarvan heeft dus onvrijwillig het bezit daarvan verloren. Dit geldt vooral voor de NK-collectie. Nabestaanden van de oorspronkelijke eigenaren van deze objecten kunnen bij de Restitutiecommissie een verzoek om teruggave indienen. Deze beoordeelt het verzoek onder andere door te kijken naar de belangen van de indieners van de claim en die van de huidige eigenaar. Daarnaast wordt het belang van het openbaar kunstbezit meegewogen. Indien de Restitutiecommissie overtuigd is van de rechtmatigheid van de claim adviseert zij de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap om het kunstwerk terug te geven. Daarmee is de zaak afgesloten en kan het werk terug. Of toch niet?
 

Procedure vervreemding kunstwerken

Als de overheid een cultuurgoed of verzameling wil afstoten moet dit op grond van de Erfgoedwet altijd bekend gemaakt worden. Dit gebeurt door publicatie van het voornemen tot vervreemding in de Staatscourant. Zij bijvoorbeeld dit recente bericht. Iedereen heeft dan zes weken de tijd om een zienswijze in te dienen “over de vraag of het cultuurgoed of de verzameling van bijzondere cultuurhistorische of wetenschappelijke betekenis is en onvervangbaar en onmisbaar voor het Nederlands cultuurbezit”. Daarnaast kan de Minister hierover ook nog advies vragen aan een speciale commissie. Indien het antwoord op de vraag bevestigend is, kan het kunstwerk als beschermd cultuurgoed worden aangewezen. Deze regeling geldt ook als het gaat om de uitvoering van een advies van de Restitutiecommissie.
 

Gevolgen aanwijzing als beschermd cultuurgoed

Een aanwijzing als beschermd cultuurgoed betekent dat het werk zonder toestemming  niet verkocht, weggegeven, geveild, verhuurd en in bruikleen of als onderpand gegeven worden. Ook verplaatsingen binnen Nederland moeten worden gemeld.
 

Niet naar het buitenland

Het meest relevant is in dit verband echter de bepaling dat de eigenaar toestemming nodig heeft van de Minister als deze het werk naar het buitenland wil brengen. Het maakt daarbij niet uit of het gaat om verkoop, bruikleen of om het verplaatsen naar de eigen woning.

De meeste roofkunst was eigendom van Joodse eigenaren. Tijdens en na het naziregime zijn deze families vaak over de hele wereld verspreid. Veel claims komen dan ook uit het buitenland.

Gevolg van de vervreemdingsprocedure is dan ook dat na een succesvolle claim alsnog de kans bestaat dat zij niet de vrije beschikking krijgen over hun eigendom. Daarvoor kan deze procedure toch niet bedoeld zijn? Bovendien heeft de Restitutiecommissie al het belang van het openbaar kunstbezit meegewogen in haar oordeel. Waarom moet het oordeel van de commissie op deze wijze ter discussie worden gesteld? Door nota bene de overheid zelf.

Het onderliggende probleem is dat de regeling voor de aanwijzing van beschermd cultuurgoed geen rekening houdt met de speciale situatie van de restitutie. De procedure gaat uit van de situatie dat de eigenaar van een cultuurgoed in Nederland Nederlands ingezetene is, zoals bijvoorbeeld blijkt uit de bepaling dat een beschermd cultuurgoed bij een boedelscheiding niet naar een niet-ingezetene mag gaan. Maar bij restitutieclaims is dat uitgangspunt dus niet juist.
 

Wijziging aanwijzingsbeleid

Tot nu toe is het gelukkig nog niet voorgekomen dat een kunstwerk na teruggave in Nederland moest blijven. Dat heeft mede te maken met een terughoudend aanwijzingsbeleid. Dit beleid is echter in december 2019 beëindigd op advies van de commissie-Pechtold.
 

Evaluatie restitutiebeleid

Diezelfde commissie heeft geadviseerd om bij de lopende evaluatie van het restitutiebeleid ook “een definitief oordeel te vellen over de vraag of gerestitueerde kunst in aanmerking zou kunnen komen voor aanwijzing” (Aanbeveling 3.2). Ons inziens is deze evaluatie inderdaad zeer gewenst en kan er slechts één antwoord zijn: een ondubbelzinnig nee. Te restitueren kunst moet niet via deze “omweg” voor Nederland behouden blijven. Dat verdraagt zich niet met de kerngedachte van de restitutie: het herstel van het materiële onrecht dat vervolgingsslachtoffers is aangedaan. Met andere woorden: onvrijwillig verloren kunstvoorwerpen moeten terug naar de originele eigenaren of hun nakomelingen.

Wat kan dan wel? Uiteraard kan in overleg met de rechtmatige eigenaren bekeken worden of zij bereid zijn het kunstwerk in Nederland te laten. Dat is bijvoorbeeld gebeurd in een zaak die door Russell Advocaten is behandeld bij de Restitutiecommissie. Na toewijzing van het restitutieverzoek is “Gebed voor de maaltijd” van Jan Toorop opnieuw gekocht door het Zeeuws Museum. Maar dat zal altijd alleen op basis van vrijwilligheid mogen gebeuren en niet afgedwongen door een aanwijzing. Dat verdraagt zich namelijk niet met de Washington Principles.
 

Update 8 december 2020

De evaluatie van het restitutiebeleid geeft ons gelijk: restitutie aan de rechthebbenden moet altijd het uitgangspunt zijn en van aanwijzing als beschermd cultuurgoed mag na een bindend advies tot teruggave geen sprake zijn.
 

Meer informatie

Heeft u vragen over het nieuwe beleid rond de Collectie Nederland? Wilt u weten wat de gevolgen kunnen zijn voor uw kunstbezit? Of zoekt u advies over verkoop van kunst buiten Nederland, verdeling van kunst in de familie of alle andere kunst gerelateerde vragen? Neem dan contact op met ons team van gespecialiseerde advocaten en bel of e-mail mr. Paul W.L. Russell (paul.russell@russell.nl).
 

Onderstaande gegevens verwerken wij met uw toestemming, u kunt uw toestemming altijd weer intrekken. Lees ook onze privacyverklaring.
 

Velden met een * zijn verplicht

Blijf op de hoogte

Wilt u graag op de hoogte blijven van de actuele juridische ontwikkelingen?

Meldt u aan voor de nieuwsbrief

Of volg ons op LinkedIn

Bel mij

Vul hier uw naam en telefoonnummer in en wij bellen u zo spoedig mogelijk.
Onderstaande gegevens verwerken wij met uw toestemming, u kunt uw toestemming altijd weer intrekken. Lees ook onze privacyverklaring.