Heeft u het Webinar “Do’s en don’ts bij de zieke werknemer” gemist? Bekijk hier de opname!

Kunst en Recht: State of the Art

Publicatiedatum 11 maart 2009
In dit artikel, geschreven op verzoek van private banker Nachenius Tjeenk, komen enkele belangrijke aspecten van het kopen en bezitten van kunst aan de orde, zoals bedrog, belastingen, beschadiging en herstel van kunstwerken.

Download artikel

Wealth Structuring is een belangrijke activiteit van de private banker, ook van Nachenius Tjeenk. Daarbij kunnen kunstvoorwerpen, zelfs een kunstcollectie een rol spelen. Het belangrijkste aspect daarvan is ongetwijfeld het esthetische genot van de kunstvoorwerpen: de eigenaar kan het prachtige schilderij aan de wand van de eetkamer iedere dag bewonderen. Dat geldt, met respect, toch echt minder voor een effectenportefeuille! Een bijkomend voordeel van een goed opgebouwde kunstcollectie is dat verantwoorde aankopen niet ten koste hoeven te gaan van een goed rendement. Integendeel, de voortdurend stijgende prijzen op de kunstmarkt maken het mogelijk om zowel in esthetisch als in financieel opzicht uitstekende resultaten te bereiken. Bovendien wordt een echte kunstcollectie jaarlijks niet belast, zoals uw effecten wel.

De kunstliefhebber wordt echter op tal van manieren, dikwijls onverwachts, geconfronteerd met het recht. Dat begint al bij de aankoop van het kunstvoorwerp, maar dat blijft voortdurend het geval, ook gedurende de hele tijd van het bezit en zelfs bij de overdracht ervan. Beginnen we met de aankoop. De eerste mogelijke bron van ellende is daar de miskoop van een ondeskundige koper of door een niet professionele verkoper. Maar ook andere problemen kunnen spelen bij een aankoop. Koopt men van de kunstenaar zelf, van een galerie, van een kunsthandelaar, op de veiling? Het maakt nogal wat verschil. Dat de koper op een veiling opgeld betaalt (waarbij BTW soms inbegrepen, soms apart verschuldigd is), weet de koper meestal wel. Maar kent hij ook de gevolgen van de Zevende BTW-Richtlijn van de Europese Unie? Voor Nederland komt die er over het algemeen op neer, dat het veilinghuis, dat meestal als lasthebber voor de inbrenger optreedt, slechts over het opgeld BTW hoeft af te dragen, maar in andere landen kan dat weer geheel anders zijn.

Oorlogsbuit

Koopt iemand niet rechtstreeks bij de kunstenaar, dan wordt hij bovendien geconfronteerd met het bestaan van het zogeheten volgrecht. Het gaat weer om een uit Brussel afkomstige regeling. De maker van een kunstwerk heeft een onvervreemdbaar recht op een gedeelte van de opbrengst van iedere volgende verkoop, wanneer er, hetzij als koper, hetzij als verkoper een kunsthandelaar bij betrokken is. Bij een verkoopprijs tot € 50.000,- bedraagt dit volgrecht 4%, daarboven minder. Bovendien mag men niet zomaar alles kopen. Kunst geldt als expressie van de nationale identiteit. Busken Huet sprak al van Nederland als ‘het land van Rembrandt’. Daarom kennen tal van landen beperkingen aan de verhandelbaarheid van topstukken. Voor Nederland is dat de Wet Behoud Cultuurbezit, die iedere verkoop van op de bij die wet behorende lijst bindt aan toestemming van de minister. Zelfs zijn er tal van internationale verdragen, die in het bijzonder de verhandelbaarheid van oorlogsbuit beperken.

Naakt

Heeft men eenmaal een kunstwerk in eigendom, dan houden de juridische problemen nog niet op. Het is en blijft een kunstvoorwerp en dat betekent dat de maker zich tegen ieder aantasting of verandering ervan kan verzetten. Ook al is iemand eigenaar: hij mag niet zomaar een snor schilderen op het portret of een broekje schilderen op een naakt, zoals een Duitse dame al aan het begin van de vorige eeuw moest ervaren. Misschien moet het schilderij ook worden schoongemaakt of gerestaureerd; dan verdient het contract met de restaurateur zorgvuldige bestudering. Per slot van rekening krijgt hij een voorwerp van grote waarde onder handen en verricht hij daaraan tal van handelingen, die, indien ondeskundig uitgevoerd, grote schade kunnen berokkenen.

Schade

Daarnaast is de verzekering nog een heel punt op zichzelf. Het ligt voor de hand, de kunstvoorwerpen onder de inboedelverzekering te brengen, maar al spoedig loopt de kunsteigenaar tegen grenzen aan. Veel verzekeraars wensen aparte opgave van kostbaarheden. Boven een bepaald bedrag eisen zij speciale veiligheidsmaatregelen. De meeste juridische problemen komen echter aan de orde wanneer het gaat om het verzekerde bedrag. Onderverzekering leidt tot heel vervelende gevolgen en tot een beperking van het uit te keren bedrag. Nog ernstiger is het geval van oververzekering. Per slot van rekening behoort een verzekerde niet meer vergoed te krijgen dan zijn werkelijke schade. Men spreekt in dat verband van het indemniteitsbeginsel. Als de verzekeraar vermoedt dat de verzekerde opzettelijk een te hoog bedrag heeft verzekerd, kan hij de uitkering geheel weigeren. Ieder bedrog van de kant van de verzekerde leidt immers tot nietigheid van het verzekeringscontract: fraus omnia corrumpit.

Daarom bevatten verzekeringspolissen voor kostbare kunstvoorwerpen dikwijls een clausule met betrekking tot de wijze waarop de waarde van het verzekerde voorwerp in geval van een verzekerde calamiteit uiteindelijk zal worden vastgesteld. Ook kunnen partijen uitdrukkelijk akkoord gaan met een aangenomen waarde van het voorwerp. Een dergelijke overeenkomst is (andermaal: behalve in geval van bedrog) bindend voor beide partijen. Een apart probleem rijst nog, wanneer het kunstwerk te leen gevraagd wordt door een museum voor een bepaalde tentoonstelling. Ook daarbij speelt de verzekering, ook tijdens het transport, een belangrijke rol.

Afscheid

Ten slotte: er komt een moment dat de eigenaar van zijn kunstvoorwerp afscheid zal moeten nemen, hoe zeer hij er ook aan gehecht is. In beginsel worden bij overlijden van de eigenaar kunstvoorwerpen niet anders behandeld dan andere vermogensbestanddelen, maar zelfs hier is al een begin van een bijzondere regeling. Het Europees Parlement heeft al in 1999 een resolutie aangenomen waarin wordt gepleit voor een regeling van de successierechten in die zin, dat de erfgenamen niet de hele aanslag contant hoeven te voldoen, maar voor minstens een gedeelte van de verschuldigde belasting kunnen volstaan met inbetalinggeving van kunstvoorwerpen. Onderhandelingen met de inspecteur zijn daarvoor echter noodzakelijk.

Kunst en recht ontmoeten elkaar op vele punten. Aan de hand van concrete casus’ uit de praktijk heeft Russell Advocaten (behoudens de hiervoor geschetste problematiek) enkele aspecten van kunst en recht uitgewerkt voor eenieder die in kunst is geïnteresseerd in een tweetal boeken; De Regelen der Kunst II en III. Beide zijn bij Russell Advocaten te verkrijgen. De conclusie kan kort zijn. Bij Wealth structuring verdient de aanleg van een kunstcollectie speciale aandacht, want een goed opgebouwde collectie maakt het mogelijk om zowel in esthetisch als in financieel opzicht uitstekende resultaten te bereiken. Dat is een unieke combinatie, maar daarvoor is naast gedegen kennis van kunst en markt goed juridisch advies van een gespecialiseerde partij onontbeerlijk.

    Deel op social media

    • Ambassades
    • Arbeidsrecht en ontslag

    Russell Advocaten aanbevolen door The Legal 500 2021

    20 april 2021

    Russell Advocaten is voor het 17e jaar op rij opgenomen in The Legal 500. We zijn blij met deze erkenning voor de kwaliteit van onze juridische dienstverlening door experts en cliënten. Lees wat zij over ons schrijven:

    lees verder
    • Kunst

    Nieuwe regels restitutiebeleid gelden ook voor oude zaken

    30 maart 2021

    Het Nederlandse restitutiebeleid keert terug naar de oorspronkelijke uitgangspunten en wordt terecht weer ruimhartiger. Ook kunnen oude zaken opnieuw worden voorgelegd. Wat verandert er in het beleid?

    lees verder
    • Kunst

    Voorstellen commissie-Buma onvoldoende voor bescherming Nederlands cultureel erfgoed

    3 maart 2021

    De veiling in New York van een tekening van Rubens door prinses Christina zorgde voor grote verontwaardiging en een discussie over het erfgoedbeleid in Nederland. Die resulteerde in twee adviescommissies, de commissie-Pechtold en de commissie-Buma. De laatste heeft een tussenadvies uitgebracht dat, als het wordt overgenomen, ingrijpende gevolgen kan hebben voor verzamelaars en kunsthandelaren in Nederland.

    lees verder
    • Kunst
    • Ondernemingsrecht

    Mr. Paul W.L. Russell in rechtencircuit.nl: “Zoek datgene wat bij je past”

    25 februari 2021

    Mr. Paul W.L. Russell heeft een interview gegeven aan rechtencircuit.nl over zijn ervaringen als advocaat. Waar moet een procesadvocaat op letten? Hoe zorg je als jurist dat je werk interessant en relevant blijft?

    lees verder
    • Kunst

    Nederlands restitutiebeleid doorgeslagen in bescherming Nederlands kunstbezit

    8 december 2020

    Russell Advocaten heeft in de procedures die zij voerde bij de restitutiecommissie gemerkt dat de commissie steeds meer waarde ging hechten aan het belang van de huidige eigenaar. Dit is in strijd met de Washington Principles. De Commissie evaluatie restitutiebeleid geeft ons hierin gelijk in haar rapport “Streven naar rechtvaardigheid”.

    lees verder
    • Kunst
    • Procederen, arbitrage en mediation

    Nederlandse staat kan restitutie nazi-roofkunst blokkeren door aanwijzing als beschermd cultuurgoed

    4 december 2020

    Ook als de Restitutiecommissie adviseert om roofkunst terug te geven is nog niet zeker dat het kunstwerk ook echt teruggaat naar de rechthebbenden. Het kan namelijk zijn dat het kunstwerk onvervangbaar en onmisbaar voor het Nederlands cultuurbezit is en Nederland niet uit mag.

    lees verder
    • Kunst

    13 november 2020: VKCR-event over bescherming van cultuurgoederen en de Erfgoedwet

    13 november 2020

    Op het online symposium van de Vereniging Kunst Cultuur Recht over de Erfgoedwet en de bescherming van cultuurgoederen gooide mr. Paul W.L. Russell een paar stenen in de vijver. Hoe zinvol zijn beschermingsmaatregelen om cultureel erfgoed in Nederland te houden zonder onderliggende aankoopfondsen direct ter beschikking te stellen? Is de aanwijzingsprocedure wel nodig?

    lees verder
    • Ambassades
    • Arbeidsrecht en ontslag

    Russell Advocaten leading firm in Legal 500 2020

    16 april 2020

    Russell Advocaten is voor het 16e jaar op rij opgenomen in The Legal 500. We zijn blij met deze erkenning voor de kwaliteit van onze juridische dienstverlening door experts en cliënten. Lees wat zij over ons schrijven:

    lees verder